తుంగభద్ర బండరాళ్ల మధ్య విజయనగరం ఎలా పుట్టింది

1300ల ప్రారంభంలో దక్షిణ భారతదేశపు పాత రాజ్యాలు కూలిపోయాయి. యాదవ, కాకతీయ, హొయసల, పాండ్య రాజ్యాలు సుమారు ముప్పై ఏళ్లలో కూలిపోయాయి లేదా బలహీనపడ్డాయి. 1323లో ఓరుగల్లు పతనంతో కాకతీయ రాజ్యం ముగిసింది. తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న కంపిలి అనే చిన్న రాజ్యాన్ని సుమారు 1327లో మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ సైన్యాలు స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. ఈ శూన్యంలో ఒక కొత్త శక్తి ఎదిగింది.

ఐదుగురు సోదరులు, రెండు కథలు

హరిహర, బుక్కరాయలు, వారి ముగ్గురు సోదరులు, అంటే సంగమ సోదరులు, విజయనగర తొలి వంశ స్థాపకులు. వారి మూలాల గురించి చరిత్రకారుల మధ్య నేటికీ చర్చ ఉంది; కాకతీయుల సేవలో ఉండేవారనే వాదన కూడా అందులో ఒకటి. స్థాపన సంవత్సరం సాధారణంగా 1336 అంటారు, కానీ నమ్మదగిన శాసనాలు 1340ల నుంచి మొదలవుతాయి. విద్యారణ్యులు తర్వాతి సంప్రదాయంలో కనిపిస్తారు; 1346 శాసనం ప్రకారం సోదరులు శృంగేరి మఠానికి దానం ఇచ్చారు.

ఈ నది ఒడ్డే ఎందుకు

బండరాళ్ల గుట్టలు సహజ కోటగా ఉండేవి, నది నీరు ఇచ్చేది, విరూపాక్షుడి హంపి అప్పటికే పుణ్యక్షేత్రం. కాలువలు మైదానాన్ని పచ్చగా మార్చాయి, ఓడరేవుల ద్వారా వచ్చిన గుర్రాలు సైన్యాన్ని బలపరిచాయి. కృష్ణా, తుంగభద్రల మధ్య ఉన్న సారవంతమైన రాయచూరు అంతర్వేది కోసం విజయనగరం, బహమనీ సుల్తానులు మళ్లీ మళ్లీ యుద్ధాలు చేశారు.

కోట నుంచి సామ్రాజ్యానికి

బుక్కరాయలు శాసనాల్లో ‘హిందూ రాయ సురత్రాణ’ (హిందూ రాజుల్లో సుల్తాన్) అనే బిరుదు వాడాడు. ఆస్థానం పొరుగువారి రాజకీయ భాషను ఎలా అరువు తెచ్చుకుందో ఇది చూపిస్తుంది. సుమారు 1370లో కుమార కంపణ మధురై సుల్తానుల పాలనను అంతం చేశాడు; అతని భార్య గంగాదేవి ‘మధురా విజయం’ అనే సంస్కృత కావ్యంలో దీన్ని రాసింది.

హంపి రోమ్ అంత పెద్దదనే మాట పేస్ పోలిక నుంచి వచ్చింది; నగరపు ఖచ్చితమైన పరిమాణం ఇంకా అంచనా విషయమే.